Çin, Japon sağcı gruplarını savaş tarihi üzerinde yapay zeka kullanmakla suçluyor

Cuma 18 Eylül 2026 - 17:42

Çin, Japonya'daki sağcı grupları, Japonya'nın savaş dönemindeki eylemlerindeki sorumluluğunu azaltmak amacıyla tarihi kayıtları manipüle etmek için yapay zeka kullanmakla suçladı ve ülkenin askeri geçmişinin nasıl tasvir edildiği konusundaki uzun süredir devam eden tartışmaları yeniden gündeme getirdi.

Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Guo Jiakun, 18 Eylül Cuma günü, Mukden veya Mançurya Olayı olarak da bilinen 18 Eylül Olayı'nın 95. yıldönümünde bu açıklamaları yaptı. Guo, Pekin'in tarihi inkâr olarak tanımladığı durumun hala bir endişe kaynağı olduğunu ve bazı sağcı grupların savaş öncesi arşivleri ve Tokyo Mahkemeleri'nden kayıtları filtrelemek için yapay zeka kullandığını iddia etti.

Çin hükümeti, bazı Japon tarih kitaplarında Japonya'nın savaş dönemindeki saldırganlığına yönelik yeterince eleştirel olmayan tanımları da defalarca eleştirdi. Bu konu, Pekin ile Tokyo arasında on yıllardır diplomatik gerginlik kaynağı olmuştur, ancak akademik araştırmalar, Japon tarih kitaplarının savaş olaylarını nasıl sunduğu konusunda önemli farklılıklar olduğunu ve konunun Japonya içinde hala tartışmalı olduğunu göstermektedir.

Son tartışma, 1931'deki 18 Eylül Olayı'nı anmak için Çin'de yapılan anmalarla çakışmaktadır. O tarihte, Mukden'in (günümüzde Shenyang) dışında, Japonya kontrolündeki Güney Mançurya Demiryolu yakınında bir patlama meydana geldi. Japonya'nın Kwantung Ordusu, olayı Çinli güçlerin gerçekleştirdiğini suçladı ve bunu Mançurya'nın işgaline hızla genişleyen askeri harekât için bir bahane olarak kullandı. Japonya, daha sonra bölgede Mançukuo devletini kurdu.

Tarihi anlatımlar genellikle demiryolu patlamasını Japon askeri üyeleri tarafından gerçekleştirilen bir operasyon olarak tanımlarken, sonraki askeri kampanya Japonya'nın kuzeydoğu Çin'in büyük bir kısmını kontrol altına almasıyla sonuçlandı. Milletler Cemiyeti, krizi Lytton Komisyonu aracılığıyla araştırdı ve bu durum Japonya'nın diplomatik izolasyonuna ve organizasyondan nihai çekilmesine katkıda bulundu.

Çin'de, 18 Eylül, ülkenin Japon saldırganlığına karşı direnişinin önemli bir anı olarak hatırlanmaktadır. Pekin, sonraki çatışmayı 1945'te Japonya'nın yenilgisiyle sona eren 14 yıllık bir savaşın parçası olarak tanımlamaktadır.

Tarih eğitimi üzerindeki tartışmalar derin köklere sahiptir. Japon tarih kitaplarındaki anlaşmazlıklar, 1980'lerde Japonya'nın savaş dönemindeki genişlemesini tanımlamak için kullanılan ifadelerde yapılan değişikliklerin Çin ve diğer Asya ülkelerinden güçlü tepkiler almasıyla özellikle belirgin hale geldi. Akademik araştırmalar, o zamandan beri Japon tarih kitapları arasında önemli farklılıklar ve Mukden Olayı ile Nanking Katliamı gibi olayların zamanla nasıl sunulduğuna dair değişiklikleri belgelemektedir.

Üretken yapay zekanın ortaya çıkışı, tartışmaya yeni bir boyut ekliyor. Dijital araçlar, büyük tarihi belge koleksiyonlarını hızlı bir şekilde işleyebilir, ancak bunların kullanımı, arşiv materyalinin nasıl seçildiği, yorumlandığı ve sunulduğu konusunda da sorular doğurmaktadır. Çin ve Japon tarih kitaplarını özel olarak inceleyen son bir akademik çalışma, Mukden Olayı'nı tanımlamak için kullanılan değerlendirme dilinde farklılıklar bulmuş ve iki ülkedeki tarihi yorumlamanın devam eden önemini vurgulamıştır.

Çin, Japonya'dan Pekin'in saldırganlık tarihi olarak tanımladığı konularla yüzleşmesini ve somut eylemlerle taahhüdünü göstermesini talep ediyor. Bu arada, Japonya kendi tarihi ve arşiv kaynaklarını geliştirmeye devam ediyor; Japonya Asya Tarih Kayıtları Merkezi, tarihi belgelere ve açıklayıcı materyale erişim sağlarken, yorumlarının Japon hükümetinin pozisyonunu mutlaka yansıtmadığını belirtmektedir.

Son değişim, 1930'lar ve 1940'lardaki anıların Çin-Japon ilişkilerini nasıl etkilemeye devam ettiğini gösterirken, yapay zekanın artan kullanımı, tarihi bilgilerin korunması, yorumlanması ve dağıtımı konusunda yeni zorluklar yaratmaktadır.