Dünya Bankası, zayıf istihdam yaratımının Fas'taki yoksulluk azaltımını yavaşlatabileceğini uyarıyor

Fas, son yirmi yılda yoksulluğun azaltılmasında önemli ilerlemeler kaydetti, ancak işgücü pazarındaki sürekli zayıflıklar ve kentsel ile kırsal topluluklar arasındaki derin eşitsizlikler, yaşam standartlarındaki daha fazla iyileşmeyi tehdit etmeye devam ediyor. 9 Ekim 2026'da yayımlanan bir raporda, Dünya Bankası ekonomik kazançların daha geniş bir istikrarlı istihdama ve sürdürülebilir hanehalkı gelirlerine dönüştürülmesi gerektiğini vurguladı.

Kurum, 2023 ile 2025 arasında yoksulluğun azaldığını, bunun da kişi başına düşen gayri safi yurtiçi hasıla büyümesinin güçlenmesi, özellikle gıda fiyatlarındaki enflasyon baskılarının azalması ve kentsel alanlardaki işgücü gelirlerinin artmasıyla desteklendiğini belirtti. Ancak, bu kazanımlar tüm nüfus gruplarına eşit şekilde fayda sağlamadı; kadınlar ve kırsal sakinler ekonomik katılımda önemli engellerle karşılaşmaya devam ediyor.

Fas'ın ekonomik aktivite oranı 2025'te yaklaşık %43 seviyesindeydi. Bu, 2000 yılına göre yaklaşık 10 puanlık bir düşüşü temsil ediyor ve kırsal alanlarda bu daralma daha belirgin. Düşük katılım oranı, düzenli gelir elde edebilecek insan sayısını sınırlar ve savunmasız hanelerin mali durumlarını iyileştirmesini daha da zorlaştırır.

Cinsiyet farkı, en önemli engellerden biri olmaya devam ediyor. 2025'te kadın işgücü katılımı sadece %19.7 iken, erkeklerde bu oran %68.1'dir. Bu fark, Fas'ın işgücünde önemli bir potansiyelin henüz değerlendirilmediğini ve birçok kadının ücretli istihdama erişimde karşılaştığı zorlukları vurgulamaktadır. Daha fazla katılım, hanelerin gelir kaynaklarını çeşitlendirmelerine yardımcı olabilirken, ekonominin üretken kapasitesini de güçlendirebilir.

Coğrafi eşitsizlikler de önemli ölçüde devam etmektedir. Kentsel alanlardaki ortalama hanehalkı tüketimi, kırsal toplulukların neredeyse iki katıdır ve bu, ekonomik fırsatlar, gelir seviyeleri ve yaşam koşullarındaki kalıcı farklılıkları yansıtır. Bu eşitsizlikler, kırsal nüfusun özel ihtiyaçlarını ele alan politikaların önemini vurgulamaktadır; sadece ulusal ekonomik büyümeye dayanarak refahı artırmak yeterli değildir.

Tarihsel veriler, Fas'ın ilerlemesinin ölçeğini göstermektedir. Ulusal yoksulluk oranı 2001'de %15.5'ten 2013'te %4.8'e, ardından 2022'de %3.9'a düştü ve bu da yaklaşık 1.456 milyon kişiye eşdeğerdir. Ekonomik genişleme ve temel hizmetlere erişimin iyileşmesi, uzun vadeli düşüşe katkıda bulunmuştur; ancak bu süreç, ardışık şoklar nedeniyle kesintiye uğramıştır.

COVİD-19 pandemisi, tekrar eden kuraklıklar ve artan gıda ve enerji fiyatları, hanehalklarının satın alma gücü üzerinde ek baskılar oluşturmuştur. Dünya Bankası'nın tahminlerine göre, yoksulluk oranı 2019'da %1.7'den 2022'de %3.9'a yükselmiştir. Aynı dönemde, kırsal yoksulluk oranı %9.5'ten %6.9'a düşmüş olup, bu durum yoksulluk göstergelerinin coğrafi alanlar ve ölçüm dönemleri arasında nasıl farklı evrildiğini göstermektedir.

Uluslararası yoksulluk eşikleri, bölgesel eşitsizliklerin kapsamını daha da göstermektedir. 2021 fiyatlarıyla ifade edilen kişi başına günlük 4.20 $ satın alma gücü paritesi ölçütünü kullanarak, 2013'te kentsel alanlardaki yoksulluk oranı %4.7, kırsal topluluklarda ise %21.9 olarak belirlenmiştir. Bu veriler, satın alma gücündeki farklılıklar için ayarlanmıştır ve mevcut piyasa döviz kurlarıyla dönüştürülmüş miktarlar olarak yorumlanmamalıdır.

Çocuklar, bir başka yüksek risk altındaki gruptur. Raporun verileri, 15 yaş altındaki kişilerin yoksulluk oranının %15.4, 15 ila 64 yaş arasındakilerin %10.2 ve 65 yaş ve üstündekilerin %9 olduğunu göstermektedir. Bu veriler, yoksulluk azaltma politikalarının çocuklu hanelerin ve diğer savunmasız grupların ihtiyaçlarını karşılamasını sağlamanın önemini vurgulamaktadır.

Eşitsizliklerin azaltılması, yoksulluktan daha zor olmuştur. Fas'ın Gini katsayısı, 2000 sonrasındaki dönemin çoğunda 0.4 civarında kalmış ve 2019'da Yüksek Planlama Komisyonu tarafından yapılan bir pilot araştırmaya göre 0.385'e düşmüştür. Bu gösterge, gelir veya tüketimin bir nüfus içinde nasıl dağıldığını ölçer; daha yüksek değerler, daha büyük eşitsizliği yansıtır.

Sosyal yardım, düşük gelirli haneleri korumada önemli bir rol oynamaya devam etmektedir, özellikle kırsal alanlarda. Ancak, Dünya Bankası, nakit transferlerinin yoksulluğun yapısal nedenlerini çözmek için yeterli olamayacağını vurguladı. Mali destek, ailelerin acil ihtiyaçlarla başa çıkmasına yardımcı olabilirken, kalıcı iyileşmeler, üretken istihdama, güvenilir gelir kaynaklarına ve ekonomik hareketlilik için daha güçlü fırsatlara erişime bağlıdır.

Fas hükümeti, istihdam yaratımını öncelikleri arasında yerleştirmiştir; yatırımı teşvik etmeye, kırsal topluluklarda istihdamı desteklemeye ve işgücü piyasası mekanizmalarını iyileştirmeye yönelik önlemler almıştır. Bu çabaların etkinliği, ekonomik aktivitenin, özellikle kadınlar ve hizmet alamayan bölgelerde yaşayanlar için işgücü dışında kalan insanları absorbe edebilecek kadar istikrarlı işler yaratıp yaratamayacağına bağlı olacaktır.

Dünya Bankası'nın değerlendirmesi, sosyal korumayı, üretken istihdamı genişletmek ve bölgesel eşitsizlikleri azaltmak için tasarlanmış politikalarla birleştiren daha geniş bir yaklaşımın gerekliliğini vurgulamaktadır. İşe erişimi artırmak, kırsal ekonomik fırsatları güçlendirmek ve kadınların katılımına yönelik engelleri ele almak, gelecekteki büyümenin daha geniş bir nüfus kesimini faydalandırmasını sağlamak için yardımcı olabilir.

Fas için merkezi zorluk artık sadece yoksulluk oranlarını azaltmak değil, bu kazanımları daha dayanıklı hale getirmektir. Ekonomik ilerlemeyi istikrarlı istihdama ve daha eşit dağıtılmış gelire dönüştürmek, sosyal savunmasızlığı sınırlamak ve kentsel ile kırsal yaşam standartları arasındaki sürekli bölünmeyi daraltmak için hayati önem taşımaktadır.