Rusya, Çin ve İran, IAEA nükleer tasarısını siyasi olarak reddetti

Perşembe 10 Eylül 2026 - 12:47

Rusya, Çin ve İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'ndaki Batı destekli bir taslak kararı ortaklaşa reddetti ve bu önlemi siyasi motivasyonlu ve hukuken tartışmalı olarak tanımladı. Öneri, İran'ın nükleer programının Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne havale edilmesini talep ediyor.

Üç ülkenin adına Rusya tarafından yapılan ortak açıklamada, hükümetler IAEA Yönetim Kurulu önündeki gündem maddesinin İran'ın nükleer programına dair mevcut koşulları yansıtmadığını savundu. Ayrıca, 2015 nükleer anlaşmasının Avrupa taraflarının Tahran'a karşı yaptırım mekanizmalarını canlandırma çabalarını da sorguladılar.

Üç ülke, 2015 Ortak Kapsamlı Eylem Planı'nı onaylayan BM Güvenlik Konseyi Kararı 2231'in 18 Ekim 2025'te sona erdiğini belirtti. Bu nedenle, sözde geri çekilme mekanizmasını devreye sokma çabalarının geçerli bir hukuki temeli olmadığını savundular.

Moskova, Pekin ve Tahran ayrıca, IAEA genel müdüründen İran'ın nükleer taahhütlerini yerine getirmesiyle ilgili bir rapor talebini de sorguladılar. Açıklamalarına göre, böyle bir talep yeterli hukuki temelden yoksundur ve teknik bir doğrulama sürecini siyasi bir tartışmaya dönüştürme riski taşımaktadır.

İran, nükleer programının barışçıl amaçlar için olduğunu ve Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması kapsamındaki yükümlülüklerine bağlı kaldığını defalarca dile getirmiştir. Tahran ayrıca, sivil uygulamalar için nükleer enerji geliştirme hakkına sahip olduğunu savunmuştur.

Ortak açıklama, IAEA gözetimi altındaki İran nükleer tesislerine yönelik saldırıları da kınadı. Rusya, Çin ve İran, bu tür olayları ajansın tarihindeki eşi benzeri görülmemiş olaylar olarak tanımladı ve korunan nükleer tesislere yönelik saldırıların küresel yayılmayı önleme sisteminin temel ilkelerini zayıflatabileceği konusunda uyardı.

Üç hükümet, İran etrafındaki güvenlik ortamının IAEA'nın normal gözetim faaliyetlerini giderek zorlaştırdığını savundu. Özellikle İran'ı içeren devam eden askeri saldırılara dikkat çekerek, mevcut koşulların denetçilerin normal koşullar altında çalışmalarını etkili bir şekilde engellediğini belirttiler.

Ayrıca, taslak kararın mevcut krizin temel nedenini doğrudan ele almaktan kaçındığını eleştirdiler. Ortak açıklamaya göre, Haziran 2025'te belirlenen İran'ın iddia edilen uyumsuzluğu siyasi motivasyonlu olup, bunun sonucunda ülkenin nükleer tesisleri etrafındaki gerilimlerin arttığı ifade edildi.

Bu anlaşmazlık, İran'ın nükleer programının geleceği ve bunu izlemek için kullanılan uluslararası mekanizmalar üzerindeki devam eden gerilimler ortasında ortaya çıkmaktadır. IAEA, tarihsel olarak İran'ın nükleer faaliyetlerini doğrulamada merkezi bir rol oynamışken, diplomatik çabalar bu anlaşmazlığın daha geniş bir bölgesel çatışmaya dönüşmesini önlemeye çalışmıştır.

2015 nükleer anlaşması, İran'ın nükleer faaliyetlerine sınırlamalar getirmiş ve bunun karşılığında yaptırımların kaldırılmasını sağlamıştır. Amerika Birleşik Devletleri, 2018'de anlaşmadan çekilmiş ve ardından Tahran'a karşı kapsamlı yaptırımları yeniden uygulamıştır; Avrupa güçleri ise diplomatik kanallar aracılığıyla anlaşmanın unsurlarını korumaya çalışmıştır.

Rusya ve Çin, İran ile yakın diplomatik ve ekonomik ilişkiler sürdürmekte ve sık sık Tahran üzerindeki Batı baskısını eleştirmektedir. IAEA'daki İran ile ortak duruşları, büyük güçler arasında İran nükleer meselesinin nasıl ele alınması gerektiği konusundaki genişleyen anlaşmazlığı vurgulamaktadır.

Üç ülke, açıklamalarını saldırıların derhal ve kalıcı olarak sona erdirilmesi ve daha fazla askeri eylem tehdidinin ortadan kaldırılması çağrısıyla sonlandırdı. Sürdürülebilir bir çözümün yalnızca müzakereler ve diplomasi yoluyla elde edilebileceğini savunarak, IAEA üye devletlerini Batı destekli kararı desteklemenin olası sonuçlarını dikkatlice değerlendirmeye çağırdılar.