Trump ve NATO: ABD ittifaktan çekilebilir mi?

07:56

Başkan Donald Trump, Avrupa üyelerinin Hürmüz Boğazı'nın açılmasına yardım etmeyi reddetmesinin ardından Çarşamba günü ABD'yi NATO'dan çekmekle tehdit etti ve ittifaka yönelik eleştirilerini artırdı.

Uzmanlar, Trump'ın 77 yıllık transatlantik koalisyondan tek taraflı olarak ayrılıp ayrılamayacağının net olmadığını söylüyor; zira kendisi sık sık Kongre onayı olmadan önemli kararlar alıyor ve bu kararların bazıları ABD mahkemeleri tarafından askıya alınıyor.

İşte konuya bir bakış:

ABD Anayasası ne diyor?

Anayasa, başkanın 100 üyeli Senato'nun üçte ikisinin onayıyla, Senato'nun tavsiyesi ve onayıyla antlaşma yapma yetkisine sahip olduğunu belirtiyor.

Ancak, antlaşmadan çekilme konusunda sessiz kalıyor.

NATO antlaşması ne diyor?

Avrupa ülkeleri, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'yı içeren NATO, Sovyet saldırısı riskine karşı koymak amacıyla 1949'da kuruldu ve o zamandan beri Batı'nın güvenliğinin temel taşı olmuştur.

1949 Kuzey Atlantik Antlaşması'nın 13. maddesi, herhangi bir tarafın, Amerika Birleşik Devletleri hükümetine bir yıl önceden bildirimde bulunduktan sonra çekilebileceğini ve ABD'nin de diğer hükümetleri "fesih bildirimi" hakkında bilgilendireceğini belirtmektedir.

Bugüne kadar hiçbir NATO üyesi üyeliğini geri çekmemiştir.

Peki ABD yasaları ne diyor?

2023 yılında Kongre, ABD'nin NATO'yu kuran antlaşmadan çekilmesini, feshetmesini, kınamasını veya askıya almasını, 100 üyeli Senato'da üçte iki çoğunlukla desteklenmedikçe yasaklayan bir yasayı kabul etti ve dönemin Demokrat Başkanı Joe Biden da yasayı imzaladı.

Bu yasa tasarısı, Pentagon için politika belirleyen büyük bir yıllık yasa olan 2024 Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası'na (NDAA) bir değişiklik olarak sunuldu. Değişikliğin baş sponsorları Virginia'dan Demokrat Senatör Tim Kaine ve o zamanki Florida'dan Cumhuriyetçi Senatör Marco Rubio idi.

Şu anda hem Trump'ın Dışişleri Bakanı hem de Ulusal Güvenlik Danışmanı olan Rubio, Salı günü yaptığı açıklamada, ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta hava saldırılarıyla başlayan İran savaşından sonra Washington'un NATO ile ilişkilerini yeniden gözden geçirmesi gerektiğini söyledi.

NDAA değişikliği ayrıca, NATO'dan çekilme için hiçbir ABD fonunun harcanamayacağını da belirtti.

Peki Trump ne dedi?

Trump yıllardır NATO'yu sert bir şekilde eleştiriyor. 2020'de, ilk döneminde, Adalet Bakanlığı'nın hukuk müşaviri, anlaşmalardan çekilme yetkisinin yalnızca Kongre'de değil, başkanda olduğunu belirten bir görüş yayınladı.

Kongre Araştırma Servisi'nin Şubat 2026 tarihli bir raporunda, konu mahkemeye intikal ederse, yürütme organının bu görüşü öne sürerek NDAA değişikliğinin anayasaya aykırı olduğunu savunabileceği belirtilmişti.

Trump, Çarşamba günü Reuters'e verdiği demeçte, "NATO'ya duyduğu tiksinti" nedeniyle ittifaktan çekilmeyi "kesinlikle" düşündüğünü ulusa sesleniş konuşmasında ifade edeceğini söyledi. Trump'ın açıklamaları, Savunma Bakanı Pete Hegseth'in ABD'nin NATO'nun kolektif savunmasına olan bağlılığını yeniden teyit etmeyi reddetmesinden sadece birkaç saat sonra geldi.

Uzmanlar, asıl önemli noktanın herhangi bir yasa değil, bu bağlılık eksikliği olduğunu söyledi.

Eski Dışişleri Bakanlığı yetkilisi ve şu anda Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nde Avrupa, Rusya ve Avrasya Programı direktörü olan Max Bergmann, "Eğer başkan ve ordu NATO'ya ve Avrupa güvenliğine bağlı değilse, Kongre'nin bunu engellemek için yapabileceği pek bir şey olduğunu düşünmüyorum" dedi.

Peki bundan sonra ne olacak?

Uluslararası hukuka göre, bir ülkenin devlet başkanı, anlaşma çekilmeye izin veriyorsa ve ülke çekilme sürecine uyuyorsa, genellikle bir anlaşmadan çekilme yetkisine sahiptir.

ABD hukuku daha az açık olsa da, başkanlar Kongre'nin onayı olmadan birçok anlaşmadan çekildiler; bunlardan biri de Trump'ın 2020'de üye ülkeler üzerinde silahsız gözetleme uçuşlarına izin veren 35 ülkelik Açık Gökyüzü anlaşmasından çekilmesidir.

Eğer konu mahkemelere intikal ederse, Trump'ın kararına karşı itirazlar büyük engellerle karşılaşacaktır. Bunlar arasında, geri çekilmeye itiraz etme hakkına sahip olanların -sonuçta kişisel bir çıkarı olanların- belirlenmesi de yer almaktadır.

Muhafazakâr çoğunluğu genellikle Trump lehine karar veren ABD Yüksek Mahkemesi, bir antlaşmadan geri çekilme davasını esas yönünden hiç ele almamıştır.